Kündekari: çivisiz ahşap sanatı

Eski bir camiye girdiğinizde minbere hiç yakından baktınız mı? Merdiven korkuluğunun iki yanındaki o yıldızlar, beşgenler, altıgenler tek bir tahtaya oyulmuş değil. Her biri ayrı ayrı kesilmiş küçük parçalar. Usta onları çivi çakmadan, çoğu zaman tutkal bile sürmeden birbirine geçirmiş. Bu işin adı kündekari.

Biz bu tekniği atölyede yaptığımız kapılarda da kullanıyoruz. Bu yazıda kündekarinin nasıl yapıldığını, Anadolu'daki tarihi camilerde nerelerde görebileceğinizi ve kendi kapılarımızdan birkaç örneği anlatmak istedik.

Kündekari ne demek?

Kelime Farsçadan geliyor. "Künde" kalın ağaç, kütük demek; "kâr" ise iş. Yani kabaca "ağaç işi". Ama ustalar bu sözü çok belirli bir teknik için kullanır: geometrik bir deseni, ayrı ayrı kesilmiş küçük ahşap parçaları birbirine geçirerek oluşturmak.

İşin iki ana parçası var:

• Çıtalar: Desenin çizgilerini oluşturan ince, uzun ahşaplar. Kenarlarında boydan boya bir oluk açılır.
• Kündeler (göbekler): Çıtaların arasında kalan yıldız, çokgen ya da baklava biçimindeki dolgu parçaları. Bunların kenarına da oluğa oturacak bir dil açılır.

Kündeler çıtaların oluklarına sırayla yerleştirilir ve her parça komşusunu tutar. Son parça da oturunca bütün yüzey kilitlenmiş olur. Desen ne kadar karmaşıksa parça sayısı o kadar artar. Büyük bir minberde bu sayı kolayca binleri bulur.

Neden bu kadar zahmet?

Aynı deseni tek bir kalın tahtaya oymak çok daha kolay olurdu. Eski ustalar bu kolay yolu seçmemiş, çünkü ahşap canlı bir malzeme. Havadaki nemle birlikte şişer, kurudukça çeker. Ağaç halkaları yazımızda da anlatmıştık: tahta, halkaları boyunca hareket eder ve geniş bir panel bu hareketi kaldıramayınca ya çatlar ya da eğilir.

Kündekaride ise yüzey yüzlerce küçük parçaya bölündüğü için her parça biraz hareket eder ve bu hareket bütün panele yayılır. Parçalar sıkıca yapıştırılmadığı için birbirini zorlamaz. Sekiz yüz yıllık minberlerin bugün hâlâ ayakta olmasının sırrı biraz da bu.

Bir de onarım tarafı var. Bir parça zarar gördüğünde bütün paneli değiştirmek gerekmez; o parça çıkarılır, yenisi yapılıp yerine konur.

Tarihi camilerde kündekari

Kündekari Anadolu'ya Selçuklularla geldi ve en güzel örneklerini cami minberlerinde, kapı kanatlarında, pencere kapaklarında bıraktı. Gidip görebileceğiniz birkaç örnek:

Konya, Alaeddin Camii minberi (1155)

Anadolu'da tarihi bilinen en eski Selçuklu eserlerinden biri. Üzerindeki yazıda Ahlatlı usta Hacı Mengüberti'nin adı geçiyor. Ceviz ağacından yapılmış ve yaklaşık 870 yıldır aynı yerde duruyor. Minberin yan yüzlerindeki geometrik desen, kündekarinin Anadolu'daki ilk büyük örneklerinden biri sayılıyor.

Beyşehir, Eşrefoğlu Camii (1296–1300)

İçeri girdiğiniz anda kendinizi bir ormanda gibi hissettiğiniz bir cami. Tavanı 48 ahşap direk taşıyor. Ceviz minberi gerçek kündekari tekniğiyle yapılmış. Cami, 2023'te "Anadolu'nun Ortaçağ Dönemi Ahşap Hipostil Camileri" başlığıyla UNESCO Dünya Mirası Listesi'ne girdi. Aynı listede Ankara'daki Arslanhane Camii de var; onun 1290 tarihli ceviz minberi de ahşap işçiliğinin en güzel örneklerinden.

Birgi, Ulu Cami (1312)

İzmir Ödemiş'e bağlı Birgi'de, Aydınoğlu Mehmed Bey'in yaptırdığı cami. 1322 tarihli minberinde tek bir metal çivi yok. Minberin kapısı 1993'te çalınmış, yıllar sonra Londra'da ortaya çıkmış ve 1996'da geri getirilip yerine takılmış. Denizli'den günübirlik gidip görebileceğiniz en güzel örneklerden biri.

Bursa, Ulu Cami minberi (1399–1400)

Yıldırım Bayezid zamanında, ceviz ağacından yapılmış. Ustası Hacı Mehmed'in adı korkuluk panolarında yazıyor. Kündekarinin yanında sedef kakma ve kafes işleri de var; parçalar çivi ve tutkal kullanılmadan birleştirilmiş. Son yıllarda bazıları minberin yan yüzündeki yıldızlarda güneş sistemini gördüğünü söylüyor. Bunu doğrulayan bir belge yok, ama minberin önünde durup yıldızları tek tek incelemek yine de insanı etkiliyor.

Osmanlı döneminde kündekari minberlerin yanı sıra büyük cami kapılarında ve pencere kanatlarında kullanılmaya devam etti. Bu işlerde desen çoğu zaman sedef ve fildişi kakmayla daha da zenginleştirildi.

Çıtayı kesmek kolay. Zor olan, yüzlerce parçayı bir araya getirdiğinizde hiçbirinin boşta kalmaması.

Atölyeden: vav desenli kapı

En çok sorulan işlerimizden biri bu kapı. Yüzeyde bir hasır örgü deseni var, ortasında da oyma bir vav harfi. Selçuklu minberlerindeki yıldızlı desenlerden daha sade, ama işin mantığı aynı: yüzey tek bir tahtadan çıkmıyor, küçük parçaların birleşmesiyle oluşuyor.

Bu kapıda 650 parça var. Her biri tek tek kesildi, ölçüsüne getirildi ve yerine oturtuldu. Örgünün kabarık görünmesi de parçaların farklı yüksekliklerde durmasından geliyor. Güneş yandan vurduğunda her parçanın ayrı bir gölgesi oluyor; fotoğraflarda gördüğünüz derinlik o gölgelerden.

Ağaç olarak iroko kullandık. İroko Batı ve Orta Afrika'da yetişen sert bir ağaç. Bazen "Afrika tiki" diye de anılıyor, çünkü dış etkenlere tik ağacına yakın bir dayanıklılık gösteriyor. Yağmura, güneşe, çürümeye ve böceğe karşı dirençli olduğu için dış kapı için çok uygun. Rengi ilk kesildiğinde sarımsı olur, zamanla güzel bir bal-kahve tonuna döner.

Atölyede yapım aşaması

Aşağıdaki fotoğraflar atölyede, hasır örgü desenli bir kapının yapımı sırasında çekildi. Parçalar önce tek tek kesiliyor ve kenarlarına geçme profili açılıyor. Sonra tezgâhta, sıra sıra birbirine geçirilerek örgü oluşturuluyor.

Diğer kapılarımız

Kündekariyi her kapıda aynı desenle yapmıyoruz. Balıksırtı desende parçalar çapraz diziliyor ve yüzey daha hareketli görünüyor. Bu kapıya su bazlı mat vernik uyguladık. Mat yüzey ahşabın doğal rengini koruyor, parlamadığı için de parçaların sınırları rahatça seçiliyor.

Piramit desenli kapıda çıtalar birbirinin altından ve üstünden geçerek kareler oluşturuyor, her karenin ortasında da küçük bir piramit yükseliyor. Işık yandan geldiğinde her piramidin ayrı bir gölgesi düşüyor. Koyu tonla bitirilince eski konak ve cami kapılarını hatırlatıyor.

Kendi kapınız için

Kündekari ya da geçme desenli bir kapı, hazır kapı gibi raftan alınmıyor. Önce kapının yerini ve ölçüsünü konuşuyoruz. Sonra desene ve ağaca birlikte karar veriyoruz. Dış kapıda iroko gibi dayanıklı bir ağaç öneriyoruz, iç mekânda seçenek daha geniş. Parça sayısı arttıkça işçilik de uzuyor, bu yüzden süreyi desen netleştikten sonra söylüyoruz.

Daha fazla örnek için projeler sayfamıza, kapı işlerimizle ilgili ayrıntılar için ahşap kapı sayfamıza bakabilirsiniz.

Kaynaklar: TDV İslâm Ansiklopedisi (Ahî Şerafeddin Camii), Küre Ansiklopedi (Alâeddin Camii, Eşrefoğlu Camii, Bursa Ulu Camii Minberi). Tarihi camilerin fotoğrafları Wikimedia Commons'tan, altlarında belirtilen lisanslarla kullanılmıştır.

← Tüm yazılar